Sema nedir? Semazen kime denir?

Sema nedir? Semazen kime denir?
Sadece dönmek midir, sema? Semazen nasıl olunur? Sema törenlerinde ne okunur? Semazenler ne giyer?.. Sema kelimesinin karşılığı dönmek değildir, Mevlevilik’te dönmek tabiri yoktur; Mevleviler Sema eder. Sema ednelere de semazen. Sema, Mevlana’dan çok önceleri de İslam toplumlarında bilinmekte ve tasavvuf geleneği içerisinde yapılmaktaydı.

‘Sema’ kelimesi “gök, evren” anlamındadır. Mevlevilik’te ise ‘Sema’ kelimesi, “işitmek, evrenin sesini işitmek” anlamındadır. Yani, ilahi varlık olan Allah’ın yarattıklarının sesini duymak ve bu sese cevap vermektir. Sema hareketi sembolik olarak kainatın oluşumunu, insanın alemde dirilişini, Yüce Yaratıcı’ya olan aşk ile harekete geçişini ve kulluğunu idrak edip “İnsan-ı Kamil”e (insanın bilgi ile olgunlaşmasına) doğru yönelişini ifade eder.

Tasavvuf müziği insan kalbinin atış ritminde yapılır ve bunu dinlerken duygulanarak Sema yapılır. Bu Uzak Doğu felsefesinde “meditasyon”a benzetilebilinir. Mevlana zamanında belli bir düzen olmadan, dini ve tasavvuf coşkusu ile yapılan Sema, Mevlana’nın ölümünden sonra oğulları Veled Çelebi, Ulu Arif Çelebi, Emir Abid Çelebi ve Pir Adil Çelebi zamanında da tam bir disiplin içine alınmış, öğrenilir ve öğretilir olmuştur. Kaynaklar, Sema ayin ve sistematiğinin son şeklini Pir Adil Çelebi zamanında aldığını bildirir, yani bugün yapılan Sema 1460’lardan beri aynı şekilde gerçekleştirilmektedir.

Mevlana’nın müzik olmadan Sema yaptığı; hatta çarşıda, sokakta, camide de Sema yaptığı kaynaklarda anlatılmaktadır. Mevlana’nın ölümünden sonra Hüsameddin Çelebi tarafından Cuma namazını takiben, Kur’an okunduktan sonra toplu bir halde Sema yapılması bir gelenek haline getirildi. Bununla beraber belirli bir zaman ve mekana bağlı kalmaksızın Sema yapıldığı da bilinmektedir.

Sema töreni nedir?
Toplu veya tek başına yapılan Sema aynı amaç içindir. Toplu halde yapılan Sema’ya, “Sema Töreni” denir. Sema’nın düzenli olması için konulan kurallar bir törene, Farsça’sı “Mukabele”ye dönüşmesini sağlamıştır. Bu Sema töreni Mevleviler tarafından yapıldığı için “Mevlevi Mukabelesi” denir.

Semazen kimdir?
Sema eden canlara, kişilere Semazen denilmiştir. Mevlevi tarikatının toplu Sema’sına katılan dervişler, yani tarikat öğrencileridir. Tarikat dışındaki kişiler de Sema yapar. Herkese açık yapılan toplu Sema törenlerinde tarikat dışındakiler de katılabilir.

Mutriban kimdir?
Müzik yapanlara yani saz heyetine mutriban denir. Saz heyeti içerisinde derviş olmayan kişiler de bulunabilir. Önemli olan tasavvuf müziği makamlarını bilmek ve bunları seslendirme, çalma veya eser yazma konusunda becerinin olmasıdır.

Mevlevihanelerde Sema yapılması için düzenlenmiş olan salonlardır. İçerideki her yere ve herkese aynı mesafede olması için semahaneler daire şeklindedir. Sema dışında, ders anlatılan sınıf olarak da kullanılmıştır.

Semazen ve Mevlevi kıyafetleri ve diğer terimler
Post: Kuzu veya ceylan derisinden yapılan post (diğer adıyla postniş), Hz. Muhammed ve Mevlana’nın makamını temsil eder. Semahane içinde, kapının tam karşısında yer alır. Diğer dervişlerin postlarıyla karıştırılmasın diye kırmızı renklidir.

Hatt-ı İstiva: Semahane kapısından, postun (makasema2_1212mın) olduğu yere giden manevi çizgidir.

Hatt-ı İstiva çizgisinin sağ tarafı: Bu dünyayı, canlıları temsil eden dünyevi bölüm.

Hatt-ı İstiva çizgisinin sol tarafı: Öbür dünyayı, ruhları temsil eden ahiret bölümü.

Baş semazen: Sema’ya katılacak ekibin sorumlusu.

Semazenbaşı: Sema’nın düzenli yapılması için görevlendirilen kıdemli derviş.

Postnişin: Mevlevi tarikatının şeyhini yani Post’u (Makam’ı) temsil eden kişidir. Tarikat içinde zamanla kıdem alan ve çeşitli görevlerden sonra gelinen makam. Bu makam rütbe olarak değil, görev olarak görülür.

Postnişin Sikke: Postnişin kullandığı başlığa denir. Keçeden yapılır, yaklaşık 40 cm yükseklikte kısa silindir şeklindedir, tepesi ovaldir. Keçe rengi kahverengidir, üzerinde 3 şerit yeşil kuşak vardır.

Derviş: Tarikat üyesi.

Sikke: Derviş başlığına verilen addır. Keçeden yapılır, yüksek silindirik külah şeklindedir, tepesi düzdür, kahverengidir. Tasavvuf anlamı “mezar taşı”dır.

Tennure: Derviş elbisesine (gömlek, yelek, kuşak, pantolon ve etek) verilen addır. Beyaz renklidir, pamuklu kumaştan yapılır, tören kıyafetidir. Tasavvuf anlamı “kefen”dir.

Destar: Sarık kelimesinin Farsça karşılığı destardır. Sarık sarmak Hz. Peygamber’in sünnetidir. Mevlevilerde destar sarmak, Şeyhlerin ve Halifelerin hakkıdır. Şeyh, seyyid ise; yani Hz. Muhammed’in soyundansa yeşil, değilse beyaz destar sarar. Halifeler ve Çelebiler, dühani, yani bakılınca siyah görünecek derecede mor destar sararlar. Çelebiler, destarı, alttan sikke görünmeyecek tarzda sarar, çelebi olmayanların destarlarının alt tarafından sikkeleri görünür.

Mes: Dervişlerin giydiği patik, tabanı yumuşak ayakkabıdır. Kuzu derisinden yapılır, siyah renklidir.


Hırka: Tennure üzerine palto olarak giyilir, ayak bileğine kadar uzundur. Siyah veya kahverengidir. Tasavvuf anlamı “mezarı örten toprak”tır.

Hırka ve Post öpmek: Dervişlerin oturdukları Post bu dünyayı, hayatı; sırtlarına aldıkları hırka öbür dünyayı, ölümü simgelemektedir. Hayata ve ölüme duyulan saygıdan dolayı semazen yaşadığı için Post, öleceği için Hırka’yı öper.

Sikke üzerindeki beyaz şerit: Mevlevi tarikati üyesi olmayan ama Mevlevi dergahlarında (okul) ders veren öğretmenler vardı. Bu kişiler mevlevi sikkesi veya sarık takabilirdi. Öğretmenlerin sikkelerinin üzerine görevlerinin anlaşılabilmesi için beyaz kumaş şeritler sarılırdı.

Sema töreninde semazenlerin hareketlerinin anlamları
Sema’ya kalkmadan önce, Postnişin’den onay beklerken kolları kapalı, sol ayağı sağ ayağının üzerinde bekler. Bu görüntüsüyle “Elif” harfine (Arapça “A” harfi) ve “1” rakamına benzer. Tasavvuf anlamı, Allah’ın tekliğini göstermektir.

Sema yaparken kollarını ve ellerini açmasının anlamı nedir?
Sema yaparken kollarını iki yana açar. Sağ eli yukarıya, sol eli aşağıya dönüktür. Bu hareket Hakk’tan alıp, halka dağıtmak anlamındadır. Dervişler dünyevi hayatla olabildiğince az ilgilendiğine ve Hakk’tan maddi bir şey almadığına göre halka dağıtabileceği şey dünyevi – maddi olamaz. Dervişin ilgi konusu ilahi varlığı anlamaya çalışmak olduğuna göre Hakk’tan alabileceği şey sadece bilgi olabilir. Dolayısıyla bu hareketin tasavvuf anlamı, dervişin sağ eliyle Hakk’tan aldığı bilgiyi sol eliyle halka dağıtmasıdır.

Dervişin kollarının çok yukarıda veya aşağıda olmasının, dirseklerden kıvrık olmasının, başının yatık veya dik olmasının kendi başına bir anlamı yoktur. Ama genel olarak başın dik, kolların iki yana tam açık ve ellerin dengeli bir şekilde yukarı – aşağı dönük olması simetri kaygısından dolayı beklenti oluşturur. Görsel dünyadan kurtulunup, her şeyi kutsallaştırmaktan ve hurafeden uzaklaşılır. Zihin ve akıl Sema’nın içsel yükseliş aşaması olan “ölmeden ölmek” fikrine kanalize olur.

Sema töreni (Mevlevi Mukabelesi) nasıl yapılır?
Baş semazen Semahaneden içeriye girer, meydana selam verir, meydanın sağ tarafından gidip Post’u yere serer. Post’un başında İhlas Suresi’ni 3 kere, Fatiha Suresi’ni 1 kere okur. Başta Hz. Muhammed ve tüm peygamberler, Hz. Mevlana ve geçmiş üstatlara bağışlama (dua) yapılır. Daha sonra meydanın sol tarafından devam ederek meydandan çıkar.

Sema Töreni’nin Bölümleri (Mevlevi Mukabelesi)
Sema töreni toplamda 7 bölümden oluşur. Saz heyeti (mutriban) ve ayine katılacaklar (ayinhan) Semahanede yerlerini alırlar. Semazenbaşı eşliğinde tüm semazenler sema meydanını selamlayarak Post’un sağ tarafındaki yerlerine geçerler. Tüm ekip yerine geçince Postnişin sema meydanına girer, sema meydanını selamlar ve Hatt-ı İstiva üzerinde Post’a yürür, selam vererek Post’a oturur.

Yazar:

Önceki Yayın
Sonraki Yayın