Evliya Çelebi kimdir?

Evliya Çelebi kimdir?
Evliya Çelebi yaşadığı yüzyıla neler katmıştır, Seyahatname adlı eserinde nelerden bahsetmiştir?..
1611 yılında Kütahya’da doğan Evliya Çelebi, 17. yüzyılın önde gelen gezginlerindendir. Kırk yılı aşkın süreyle Osmanlı topraklarını gezmiş ve gördüklerini Seyahatname adlı eserinde toplamıştır.

Babası Derviş Mehmed Zilli, Süleyman’dan I. Ahmed’e kadarki padişahların kuyumcubaşılığında bulunmuş ve seferlere katılmıştır. Çelebi ailesi aslen Kütahyalı’dır. Daha sonra İstanbul’a yerleşmişlerdir. Evliya Çelebi, önce mahalle mektebine gitti. Daha sonra Şeyhülislam Hamit Efendi Medresesi’ne girdi. Burada yedi yıl okuduktan sonra saraya özgü bir okul olan Enderun Mektebi‘ne devam etti. Dönemine göre oldukça iyi bir eğitim aldı.

Okul öğreniminin dışında özel hocalardan Kuran, Arapça, güzel yazı, musiki, beden eğitimi ve yabancı dil dersleri aldı. Kuran’ı ezberleyerek hafız olmuştur. Öğrenimini bitirdikten sonra sarayda görev aldı. Yaptığı işlerle padişah ve devlet ileri gelenlerinin beğenisini kazandı.

Seyahatnâme nasıl ortaya çıktı?
Evliya Çelebi çok küçük yaşlardan itibaren gezmeyi, yeni yerler görmeyi ve yeni insanlar tanımayı istiyordu. Bu nedenle başarılı olmasına ve yükselme ihtimaline rağmen sarayda kalmadı. Evliya Çelebi‘nin anlattığına göre, bir rüya üzerine gezilerine başladı…

Çelebi’nin rüyası şöyledir; İstanbul’da Yemiş İskelesi civarında Ahi Çelebi Camii’ndedir. Orada muazzam bir cemaat vardır. Dikkat eder, İslam peygamberi Muhammed’i baş tarafta görür. Dört halifesi de oradadır. Muhammed’in yanına gidip ondan şefaat dilemek arzusundadır. Ama bir türlü cesaret edip de gidemez. En sonunda bir cesaretle gidip “Şefaat ya Resulallah” diyeceğine, “Seyahat ya Resulallah” der.

Bu rüyadan sonra gezilerine başlayan Evliya Çelebi, 70 yaşına kadar birçok yer gezmiş ve bunları Seyahatnâme adlı kitabında yazmıştır.

Çelebi, ilk gezisini, İstanbul ve çevresinde yapmış, ardından İstanbul dışına çıkmıştır. 50 yıl boyunca durmadan gezen Çelebi’nin gezdiği yerler arasında, o zamanki Osmanlı Devleti’nin sınırları içinde yer alan hemen hemen bütün yerler vardı. Yani oldukça geniş bir coğrafyayı gezmiştir.seyahatname 1312

Evliya Çelebi, bu gezileri sırasında çok ilginç yerler gördü ve yeni insanlarla tanıştı. Karşılaştığı ilginç olayları kendi üslubuyla kitabında anlattı. 10 ciltlik bu gezi kitabı, gerçek olaylardan, yalın fakat yer yer fantastik bir anlatımla yazılmıştır. Seyahatname’nin üslubu, Divan edebiyatı düz yazılarının tersine son derece sadedir. Konuşma diline yakın, akıcı bir üslup kullandı. Anlatımlarında kimi zaman mizah unsurlarına da yer verdi.

Evliya Çelebi‘nin 10 ciltlik Seyahatnamesi, yapısı gereği kültürel derleme niteliğindedir. Gittiği yerlerdeki dinlenen halk öyküleri, türküler, halk şiirleri, söylenceler, masallar, maniler, halk oyunları unsurları, giyim-kuşamla ilgili özellikler, düğün-cenaze törenleri, yerel oyunlar, inançlar, komşuluk bağlantıları, toplumsal davranışlar, sanat ve zanaat özelliklerini eserinde yazmıştır. Ayrıca gezdiği bölgelerdeki evler, cami, mescid, çeşme, han, saray, konak, hamam, kilise, manastır, kule, kale, sur, yol, havra, köprü gibi çevresel yapıları da inceler. Seyahatnamesi, yalnızca 17’nci Yüzyıl Osmanlı dünyası için değil, Kafkasya, Arap ülkeleri, Balkanlar ve Orta Avrupa bakımından da önemli bir tarihsel coğrafya-kültür haritası niteliğindedir.


Gezdiği ve gördüğü yerlerin haritasını da çizen gezgin, bu açıdan da önem taşır. Bugün Vatikan Kütüphanesi’nde bulunan ve seyyahın Mısır’a ziyaretinde çizdiği düşünülen 6 metrelik Nil Haritası ünlü gezginin Seyahatname’den sonra ikinci büyük eseri olarak kabul edilmektedir.

Yazar:

Önceki Yayın
Sonraki Yayın